Jaar van de Bodem 2015

Bouwen aan de bodem

Achtergrond

Ongeveer 95% van de voedselvoorziening wereldwijd is afhankelijk van een gezonde bodem. Behoedzaam omspringen met de bodem is dus belangrijk. Toch nemen de omvang van het bodemoppervlak en de vruchtbaarheid daarvan op aarde snel af.

Eenderde van het landoppervlak op aarde is bedekt met bodems die geschikt zijn voor landbouw. Een bodem is vaak een laagje van één tot enkele meters dik. Het bestaat uit zand- en kleideeltjes, mineralen en organisch materiaal, en zit vol met bodemdiertjes en ander leven. “Het kan wel duizend jaar duren voordat zich één centimeter bodem heeft gevormd,” zegt José Graziano da Silva, directeur-generaal van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. “Daarom is het belangrijk om bodems duurzaam te beheren.” Internationaal is meer en meer aandacht voor de kwaliteit van de bodem. Ook de toename van biologische landbouw, waarbij veel oog is voor de natuurlijke vruchtbaarheid van de bodem, is een positieve ontwikkeling. De Verenigde Naties heeft 2015 uitgeroepen tot het Jaar van de Bodem. “Het Jaar van de Bodem geeft ons de kans om aandacht voor de bodem verder te stimuleren,” vertelt Margot de Cleen, senior adviseur Bodem en Ontwikkeling bij Rijkswaterstaat en mede-coördinator van het Jaar van de Bodem.

Bodem
Voor de aanleg van bijvoorbeeld sojaplantages wordt in Azië en Zuid-Amerika regenwoud gekapt. De afgelopen jaren zijn er verschillende initiatieven gestart om de landbouwproductie te verduurzamen.

Rivierdelta’s

Vruchtbare bodems vind je vooral in deltagebieden, vaak langs de kust, legt De Cleen uit. “Denk aan Nederland, Bangladesh of de regio rond Cairo: rivieren hebben er eeuwenlang vruchtbare klei en mineralen afgezet. Dat maakt zulke gebieden geschikt voor voedselproductie en voor een gevarieerde natuur met veel plant- en diersoorten.” Juist die vruchtbaarheid is een van de redenen waarom de mens zich door de eeuwen heen graag in delta’s vestigde. De Cleen: “Grote steden liggen vaak in de vruchtbare delta’s en in gebieden langs de kust. Volgens berekeningen van de Verenigde Naties leeft momenteel 44% van de wereldbevolking in een strook van 150 kilometer van de zee af. Dat percentage stijgt nog steeds.”

Bedekking en erosie

De bevolkingsconcentratie in dit soort gebieden is slecht nieuws voor de hoeveelheid vruchtbare bodem. Wereldwijd wordt op dit moment een derde daadwerkelijk bedreigd. Steden en infrastructuur bedekken de bodem. Letterlijk. “Volbouwen is een van de oorzaken van de afname van de hoeveelheid vruchtbare bodem,” zegt De Cleen. “Dat zien we in Afrika en Azië, waar de bevolking snel groeit en waar veel wordt gebouwd. Maar het speelt ook in Nederland, door bijvoorbeeld de aanleg van infrastructuur, woonwijken en bedrijventerreinen.”

Een gezonde bodem is een stevige basis voor een gezond bedrijf, nu en in de toekomst.

Naast fysieke bedekking zijn er andere ontwikkelingen die niet bevorderlijk zijn voor het totale oppervlak aan vruchtbare bodem. De Cleen: “Klimaatverandering speelt een rol. Sommige regio’s in de wereld worden droger, terwijl in andere gebieden juist meer of intensievere regen valt. Vooral dat laatste is een probleem. Meer heftige regenval betekent dat de bodem makkelijker wegspoelt.” De groei van de wereldbevolking vraagt veel van de bodem, zegt De Cleen. “Om alle mensen te blijven voeden, ontstaat meer behoefte aan landbouwgrond voor het verbouwen van voedsel. Bos wordt gekapt en omgezet in akkers, plantages en grasland. Daardoor verarmt de bodem, want bosgrond is nu eenmaal rijker van samenstelling dan landbouwgrond.”

Soja en palmolie

Ook de toenemende vraag naar producten als soja en palmolie leidt tot vermindering van het bodemoppervlak. Dat zegt Rosl Veltmeijer van Triodos Research. De afdeling research onderzoekt in hoeverre bedrijven waar Triodos Bank in belegt, voldoen aan de duurzaamheidscriteria van de bank.

“Voor de aanleg van bijvoorbeeld sojaplantages – veelal in gebruik voor het verbouwen van veevoer – wordt in Azië en Zuid-Amerika regenwoud gekapt. Vaak wordt de bodem vervolgens niet goed beheerd. Er vindt roofbouw plaats, en de grond is na een paar jaar niet meer bruikbaar. Waarna weer nieuw bos wordt gekapt.” De afgelopen jaren zijn er verschillende initiatieven gestart om de landbouwproductie te verduurzamen. Veltmeijer: “Denk aan de Round Table on Responsible Soy. Deze non-profitorganisatie beoordeelt of soja duurzaam en met respect voor de bodem is geproduceerd. Een vergelijkbare organisatie bestaat er voor palmolie. De afgelopen jaren neemt de hoeveelheid duurzame soja en palmolie toe. Toch is er nog een lange weg te gaan. Neem palmolie: momenteel is 15% daarvan verantwoord geproduceerd. De olie wordt in veel producten gebruikt, zoals levensmiddelen, cosmetica en schoonmaakmiddelen.” Ook de landbouw in Nederland zet de bodemkwaliteit onder druk, zegt De Cleen. “Boeren worden aangezet om hun gewassen goedkoop te telen. Supermarkten willen hun producten tegen lage prijzen in de schappen zetten. Boeren vragen daardoor het maximale van hun land, en investeren te weinig in het onderhouden van de bodemkwaliteit.”

2015 JAAR VAN DE BODEM
De Verenigde Naties hebben 2015 uitgeroepen tot het Jaar van de Bodem. In veel landen, en ook in Nederland, staan activiteiten op het programma. Ze hebben allemaal tot doel om het belang van goed en duurzaam bodembeheer te benadrukken. Triodos Bank is actief betrokken bij het Jaar van de Bodem. Zo schenkt Triodos Foundation onder andere aan het ontwikkelen van een voedselbos en Help Humus.  Kijk op www.jaarvandebodem.nl voor meer informatie.

De productiecapaciteit wordt verhoogd door veel mest of kunstmest uit te rijden, en het land vaak en diep te ploegen. Want dan groeien gewassen sneller. Maar als je zo werkt, is de grond na een aantal jaar uitgeput. De Cleen: “Dat zien we bijvoorbeeld in Flevoland. De vruchtbaarheid van de zeeklei die daar ligt, daalt doordat jarenlang het maximale van de grond is gevraagd.” De Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en Voeding bespreekt de problematiek in Flevoland in een recent rapport. Peter Blom, directievoorzitter van Triodos Bank, maakt deel uit van de raad. Triodos Bank stimuleert en financiert duurzame landbouw omdat dat belangrijk is voor een samenleving met levenskwaliteit, nu en in de toekomst.

De Lepelaar
Biologisch landbouwbedrijf De Lepelaar wil de grond niet leegtrekken, maar juist versterken. Dat doen zij bijvoorbeeld door de verbouwde gewassen af te wisselen. Daarnaast werken zij samen met een biologischdynamisch bedrijf: melkveehouderij De Buitenplaats.

Gezonde toekomst

Dat het in de landbouw anders kan, laat het groeiend aantal biologische boeren zien. In Europa is het biologische landbouwoppervlak tussen 2003 en 2010 met 55% toegenomen. Nederland kent volgens het CBS momenteel ongeveer 1.400 biologische landbouwbedrijven. Een daarvan is De Lepelaar, een biologisch-dynamisch akkerbouwbedrijf in Noord-Holland. Het bedrijf bestaat sinds begin jaren ’70 en wordt gefinancierd door Triodos Bank. Mede-eigenaar Joris Kollewijn: “Aandacht voor de bodem staat bij ons centraal. Wij willen de grond niet leegtrekken, maar juist versterken. Dat doen we bijvoorbeeld door op een perceel niet elk jaar hetzelfde gewas te verbouwen, want dan worden steeds dezelfde voedingstoffen aan de bodem onttrokken en krijg je uiteindelijk verarmde grond. Wij wisselen de verbouwde gewassen juist af en belasten de bodem op die manier niet eenzijdig.” De Lepelaar werkt samen met een ander biologisch-dynamisch bedrijf: melkveehouderij De Buitenplaats. Kollewijn: “Beide bedrijven grenzen aan elkaar. We wisselen onze producten met elkaar uit. Zo voedt onze buurman zijn koeien deels met onze aardappelen, en gebruikt hij ons stro in zijn stal. Stro bevordert het dierenwelzijn en de kwaliteit van de koeienmest. Van dat laatste profiteren wij vervolgens weer, omdat we de mest op ons land gebruiken. Strorijke mest voedt het bodemleven en zorgt ervoor dat de mineralen in de bodem niet snel uitspoelen. Een gezonde bodem is een stevige basis voor een gezond bedrijf, nu en in de toekomst.”

Tekst: Tobias Reijngoud
Fotografie: Joris Kollewijn/Jan Schrijver

Blijf op de hoogte van al het nieuws over Triodos Foundation

Ontvang onze nieuwsbrief in uw inbox

Schrijf u in

Gerelateerde artikelen